Co to jest i jak wygląda kawowiec?

Kawowiec to wiecznie zielona roślina z rodziny marzanowatych, rzędu goryczkowce. Należy do roślin naczyniowych, okrytonasiennych, astrowych. Poniżej przedstawiam szczegółową charakterystykę botaniczną kawowca.

Kawowce rosną do wysokości kilkunastu metrów. W warunkach naturalnych wyglądają jak drzewa. Natomiast na plantacjach kawowce przycina się do wysokości 2-2,5 metra, przez co bardziej przypominają krzewy niż drzewa.

Długość życia rośliny to 20-30 lat. Kawowce zaczynają kwitnąć po 2-3 latach od zasadzenia, a po około 15-20 latach plony zaczynają się zmniejszać. W warunkach naturalnych, ze względu na procesy wyjaławiania i wymywania z gleby substancji odżywczych, okres urodzaju trwa o wiele krócej (średnio 10 lat).

System korzeniowy kawowca składa się z korzenia głównego, wrastającego na głębokość około 2,5 metra w głąb gleby oraz korzeni bocznych, które rosną równolegle do powierzchni ziemi. Znajdują się one płytko pod powierzchnią i osiągają 2 metry długości. Około 80-90% zasilających roślinę korzeni znajduje się na głębokości do 20 cm i w odległości 60-90 cm od pnia. Oczywiście układ korzeni jest zależny od różnych czynników, takich jak np. typ gleby czy zawartość minerałów. Nie mniej jednak, system korzeniowy kawowca ukształtowany jest w taki sposób, aby jak najefektywniej korzystać z wody i substancji odżywczych docierających do powierzchni gleby.

Liście kawowca są owalne, podłużne z pofalowanymi brzegami, koloru ciemnozielonego, o gładkiej woskowatej strukturze. Ich wymiary różnią się u różnych odmian ale wynoszą około 7-15 cm długości i około 5-9 cm szerokości. Ponadto, liście tej rośliny określane są jako skórzaste. U kawowca występuje ulistnienie nakrzyżległe, to znaczy oś pary liści wyrastających naprzeciw siebie ustawiona jest pod kątem 90 stopni w stosunku do pary leżącej poniżej i powyżej.

Kwiatostany kawowca wyrastają u nasady liści i składają sie z wielu śnieżnobiałych kwiatów. Na jednym kawowców może zakwitnąć od 1 tyś. do 6 tyś. kwiatów. Każdy z nich złożony jest z pięciu płatków. Ich niesamowity zapach przyrównywany jest najczęściej do zapachu pomarańczy lub jaśminu. W środku kwiatu umieszczony jest rozwidlony słupek (organ żeński) a dookoła niego pręciki z trzema woreczkami pyłkowymi (organy męskie). U kawowców występuje samozapylenie (arabica) lub zapylenie krzyżowe (robusta). Długość kwitnienia zależy od wysokości położenia plantacji nad poziomem morza, waha się więc w granicach od dwóch do pięciu tygodni.

Po około 3-4 dniach od zapylenia kwiatu powstaje owoc zwany przez plantatorów "wiśnią kawy". Początkowy jest malutki i ciemnozielony. Wraz ze wzrostem, owoc zmienia barwę z zielonej na żółtą, następnie pomarańczową, aby w końcowej fazie dojrzewania przybrać soczysty ciemnoczerwony kolor. Wewnątrz wiśni tworzą się i rozwijają dwa ziarna kawy. Czasem zdarza się, że w wiśni powstaje tylko jedno ziarno, nazywane jest wtedy ziarnem perłowym, a czasem aż trzy i każde z nich jest wtedy ziarnem trójkątnym (więcej na ten temat w zakładce "Kawowe rarytasy"). Owoc kawy przybiera eliptyczny kształt i składa się z następujących elementów: dwóch pestek (ziaren) przylegających do siebie płaską powierzchnią, zajmujących centralną część owocu; pulpy, czyli słodkiego jasnożółtego miąższu oraz czerwonej skórki. Każde z ziaren kawowca pokryte jest dwoma otoczkami: pierwszą - delikatną, zwaną srebrną skórką oraz drugą - sztywną łupinką, zwaną pergaminem.

Wygląd ziaren kawy, z rozróżnieniem na dwa najbardziej popularne gatunki, omówiłam w zakładce "Arabica i robusta".

Miejsce i warunki uprawy kawowców

Obszarem geograficznym, na którym uprawia się kawowce jest pas pomiędzy zwrotnikami Raka i Koziorożca obejmujący wszystkie kontynenty oprócz Europy oraz wyspy zlokalizowane wokół równika. Warunkiem uprawy kawowców jest zatem klimat tropikalny lub subtropikalny.

Ale gdzie dokładniej lubią rosnąć kawowce i w jakich konkretnie warunkach? To zależy oczywiście od gatunku. Arabica preferuje tereny wyżynne, robusta zaś nizinne (więcej na ten temat w zakładce "Warunki uprawy arabiki i robusty"). Ogólnie rzecz biorąc, kawowce są bardzo wrażliwe na temperaturę. Przy 0°C roślina umiera, cierpi również z powodu bardzo wysokich temperatur, takich jak 30°C i powyżej. Dlatego też, optymalną średnią temperaturą dla kawowców jest 20-25°C.

Kwitnienie kawowców uzależnione jest od odpadów deszczu, średnia roczna ilość opadów na plantacjach powinna wynosić 1000-3000 mm.

Gleba, na której rosną powinna być bogata w azot, wapń oraz magnez, o współczynniku pH między 4,5 a 6,5, a więc lekko kwaśna. Ponadto, ziemia, na której rosną kawowce powinna być lekka, przepuszczalna i pokryta warstwą naturalnego humusu a więc żyzna. Ze zrozumiałych względów, gleba na plantacjach jest wzbogacana naturalnymi lub sztucznymi nawozami.

Kolejnym czynnikiem warunkujących prawidłowy wzrost oraz udane zbiory jest zacienienie. Kawowce źle znoszą ostre słońce. W warunkach naturalnych rośliny te rosną w cieniu innych drzew, głównie owocowych, np. bananowców, palm kokosowych ale także sosny czy drzewa migdałowego. Właściciele plantacji, którzy chcą odwzorować jak najkorzystniejsze, naturalne warunki uprawy kawowców, sadzą w ich towarzystwie właśnie takie drzewa zacieniające, które dodatkowo stwarzają charakterystyczny, przyjazny roślinom mikroklimat. Takie warunki niewątpliwie przekładają się na wyjątkowy smak i aromat ziaren kawy.

Ciekawą informacją jest fakt, że kawowce szczególnie dobrze czują się w otoczeniu oceanu. Dlatego też, kawy uprawiane na wyspach, chociaż na terenach nizinnych, charakteryzują się wyjątkowymi walorami smakowymi.